സർക്കസിനെ സാധ്യമാക്കുന്ന ഭൗതിക ഘടന വളരെ പ്രധാനമാണ്. ടെന്റുകളെന്നു വേണമെങ്കിൽ വിളിക്കാവുന്ന ഈ ഭൗതിക ഘടന നിരന്തരമായ മൊബിലിറ്റിയിലൂടെ 'ഇട'ങ്ങൾ നിർമിച്ചാണു പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സർക്കസ് എന്ന കലാരൂപത്തോടൊപ്പം രൂപവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മാറിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ സാങ്കേതിക സംവിധാനമാണു ടെന്റ്. സർക്കസിന്റെ സുവർണകാലം മുതൽ സമകാലിക സർക്കസിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തിനിടെ കൂടാരത്തിന്റെ രൂപത്തിലും ഘടനയിലും ഉണ്ടായ പരിണാമവും വ്യക്തമാണ്.
കുട്ടികളുടെ സർക്കസ് പങ്കാളിത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ഗവേഷണങ്ങൾ ഈ വിഷയത്തെ ബാലവേല എന്ന സാമൂഹിക വിഭാഗത്തിൽ മാത്രം ഒതുക്കാതെ സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിയാണ് പരിശോധിക്കുന്നത്. കൾച്ചറൽ സ്റ്റഡീസിന്റെ പരിധിയിലാണ് ഉപരിസൂചിത മാറ്റം തുടങ്ങുന്നത്.
യൂറോപ്യൻ സർക്കസ് സംഘങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ മല്ലയുദ്ധകലാകാരന്മാരെയും ജിംനാസ്റ്റുകളെയും മറ്റു ജനകീയ കലാരൂപങ്ങളിൽ പരിശീലനം നേടിയവരെയും കരാർ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തങ്ങളുടെ സംഘങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ സർക്കസിന്റെ ഉത്ഭവത്തെ ഒരു നിമിഷം വിദേശ മാതൃകയിലേക്കു ചുരുക്കുന്നതു ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കുന്നതായിരിക്കും.
അധിനിവേശ പര്യടനങ്ങളുടെ അനന്തരഫലമായി അക്കാദമിക മേഖലകളിൽ രൂപപ്പെട്ട ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷ ആധിപത്യം തന്നെയാണ് ഇന്നത്തെ ജ്ഞാന അപകോളനീകരണത്തിന്റെ പ്രധാന വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന്. ലിബറൽ ചിന്തകൾക്കകത്തു മതകീയത പുലർത്തുന്ന മുസ് ലിമിനും സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാമെന്നും പക്ഷെ ഇസ്ലാമിക നിയമങ്ങൾക്കനുസ്യൂതമായ രീതിയാണ് അടിസ്ഥാനമാക്കേണ്ടതെന്ന് അമേരിക്കൻ ചിന്തകൻ ഹംസ യൂസുഫ് പ്രതികരിക്കുന്നതായി കാണം.
ഗന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക സങ്കൽപ്പങ്ങൾ എങ്ങനെ നിർമിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു മനസ്സിലാക്കാൻ മത്സ്യമാർക്കറ്റിലെ ലേലരീതിയെക്കുറിച്ചു നടത്തിയ എന്റെ ഫീൽഡ് നിരീക്ഷണങ്ങൾ ഏറെ സഹായകമാകുമെന്ന് തോന്നുന്നു. പുലർച്ചെ കടപ്പുറത്തു നടക്കുന്ന മത്സ്യലേലത്തിൽ ഓരോ കൊട്ടയിലുമുള്ള മത്സ്യത്തിന്‍റെ വില നിർണയിക്കുന്നതിനായി അതിന്‍റെ ഭാരം, കാഴ്ച, പുതുമ, ഗുണനിലവാരം എന്നിവ പ്രധാനമായും പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചെമ്മീൻ പഴകിയിരിക്കുന്നതായി തോന്നുകയും അതിന്‍റെ ഗന്ധം ഗുണനിലവാരത്തിലെ കുറവിന്‍റെ സൂചനയായി വിലയിരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണത വാങ്ങാൻ വരുന്ന ജനങ്ങളുടെ ഇടയിലുണ്ട്.
ഷോഷാങ്ക് റിഡംപ്ഷനിലെ പ്രതീക്ഷയുടെ ലൈബ്രറിമുതൽ തുടങ്ങുന്നതാണ് ഈ കുറിപ്പിലെ ലൈബ്രറിയനായ എന്റെ ജയിൽ ലൈബ്രറി ചിന്തകൾ.
പോർച്ചുഗീസ് ആഗമനത്തിനുമുമ്പ്, അഥവാ പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രചിക്കപ്പെട്ടുവെന്നു കരുതപ്പെടുന്ന 'പയ്യന്നൂർ പാട്ടോല' എന്ന പ്രാചീന മലയാള കാവ്യത്തിലും ചങ്ങാത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തമായ പരാമർശങ്ങൾ കാണാം.
പശ്ചിമാഫ്രിക്കയിലെ കാരവൻ പട്ടണങ്ങൾ കേവലം ഹജ്ജ് പുറപ്പെടൽ കേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നതിനപ്പുറം, മരുഭൂയാത്രകളിൽ തീർത്ഥാടകർക്ക് ആശ്വാസമേകിയ തനത് ഇസ്ലാമിക പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ പ്രതീകാത്മക കേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. മക്കയോട് സദൃശ്യമായ താദ്മക്കയും, കഅ്ബയുടെ അളവിൽ മുറ്റമുള്ള മസ്ജിദുകളാൽ ഹജ്ജ് പ്രചോദനം നൽകിയ തിംബുക്തുവും, കൈയെഴുത്തുപ്രതികളാൽ പേരുകേട്ട ചിൻഗ്വേറ്റിയും പശ്ചിമാഫ്രിക്കൻ മുസ്‌ലിംകളുടെ തീർത്ഥാടന ചരിത്രത്തെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിച്ചുവെന്ന് അന്വേഷിക്കുകയാണ് ലേഖകൻ.
1920കളുടെ അവസാനം വരെ ഇറാന് സ്വന്തമായി റെയില്‍വേ ശൃംഖലകള്‍ ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിലും, പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ തന്നെ ഇറാനിയന്‍ യാത്രക്കാര്‍ക്ക് രാജ്യത്തിന്റെ അതിര്‍ത്തികള്‍ കടന്നാലുടന്‍ തന്നെ സ്റ്റീംഷിപ്പ്-റെയില്‍ ശൃംഖലകളില്‍ പ്രവേശിക്കാമായിരുന്നു. കപ്പല്‍ മാര്‍ഗ്ഗം മക്കയിലേക്കോ ട്രെയിന്‍ വഴി മോസ്‌കോയിലേക്കോ യാത്ര ചെയ്യുന്നതിനേക്കാള്‍ കൂടുതല്‍ സമയം മൃഗപ്പുറത്ത് ഇറാന് മുറിച്ചുകടക്കാന്‍ ഹിദായത്തിനും സംഘത്തിനും വേണ്ടിവന്നു.
ആവി വിപ്ലവത്തിന്റെ ഫലമായി യാത്രാസൗകര്യങ്ങൾ വർദ്ധിച്ചതോടെ ഹജ്ജ് തീർത്ഥാടനം ഒരു വലിയ വ്യാവസായിക ശൃംഖലയായി മാറുകയും, ലോകത്തിന്റെ വിവിധ കോണുകളിലുള്ള മുസ്ലിംകളെ പുതിയ തുറമുഖ നഗരങ്ങളുമായും റെയിൽവേ പാതകളുമായും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരേസമയം സുഗമവും എന്നാൽ പകർച്ചവ്യാധികൾ കാരണം ദുഷ്കരവുമായിത്തീർന്ന ഈ ആധുനിക യാത്രകൾ, കപ്പലുകളിലും തുറമുഖങ്ങളിലും രൂപപ്പെട്ട ബഹുസ്വരമായ ചെറുലോകങ്ങളിലൂടെ വൈവിധ്യമാർന്ന ജനവിഭാഗങ്ങൾ പരസ്പരം സംവദിക്കുന്ന ഒരു വലിയ ആഗോള സാമൂഹിക അനുഭവമായി എങ്ങനെയാണ് ഹജ്ജിനെ പുനക്രമീകരിച്ചതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുകയാണ് ലേഖനം.